Hedef ‘yargılamadan ıslah’

Evrin Güvendik - Adalet Bakanlığı, suça sürüklenen çocuklar başlıksunda pek çeşitlilik devletde da uygulanan “diversiyon (sistem dışına çıkarma)” modeli bağlı çalışıyor. Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Daire Başkanı Meral Gökkaya, “çocuklara yönelik koruyucu ve onarıcı yaklaşım” olarak ele alınan diversiyon modelinin ayrıntılarını ve dünyadaki uygulamaları TBMM Suça Sürüklenen Çocuklar Araştırma Komisyonu’nda anlattı.

‘Kurallara uyacak’

Diversiyonun “Kanunla ihtilaf halindeki çocukların biçimsel hak sistemi dışında tutularak biçimsel olmayan seçenek usullere tabi tutulması” olarak tanımlandığını belirten Gökkaya, şöyle başlıkştu: “Yargılama olursa o diversiyon sistemi olmuyor. Diversiyonda çocuğun seçenek metotlerle takip edilmesi, belli eğitimleri programlarına tabi tutulması ya da yazılı ya da sözlü uyarılması gibi epey metot kullanılıyor. Burada hedef, çocuğun adli sicil kaydı oluşmadan suça sebep olan davranışlardan uzaklaştırılması, bunun da çocuğun ihtiyacına göre belirlenmesi. Çocuk kaidelara uyarsa hakkındaki yaptırım sualşturması ya da yargılama kapanmış oluyor. Uymazsa da yeniden yaptırım dosyası açılmış oluyor.”

‘Affetme değil’

Gökkaya, diversiyon modelinde amacın “affetme, çocuğun suçunu görmezden gelme ya da cezayı azaltma ya da yaptırım vermeme” olmadığını, “çocuğun tekrar cürüm prosedüresini önleme, toplumsal uzlaşıyı sağlama, hem toplumun hem da mağdur ve yakınlarının suçla ilgili zararlarını gidermenin” hedeflendiğini dile getirdi. Gökkaya, “Amaç, toplumsal uzlaşıyı çoğaltmak, çocuğu tekrar topluma kazandırmak, çocuğa özgü tedbirler belirleme etmek, bunu sıkılık biçimde takip etmek, çocukların büyük olduğunda hayatlarını tek cürüm makinesi gibi sürdürmelerinin önüne geçmek” dedi.

‘Cezaevi caydırıcı olmuyor’

Suça sürüklenen çocukların yargılama sürecine karışmış olduklarında televizyonları programları ve dizilerde gördükleri modellere özenebildiklerini aktaran Gökkaya, “Yargılandıkları zamanlar daima yargılanmama korkusunu yenmiş oluyorlar. Cezaevine girip çıktıktan sonraları ‘Artık, bir tek adli sürece dâhil oldum, yargılanırım, yaptırım alırım, hapse girerim’ korkuları azalıyor. ‘Ben, artık, kanunsuz tek kişiliğim’; kendini böylece tek görev içerisinde hissediyor ve o rolün lüzumlerini seçenek getiriyor. Yani talep edilenin aksinden çocuğu mahkemeye çıkarmak, yaptırım infaz kurumuna koydu caydırıcı olmuyor” diye başlıkştu.

Pek çeşitlilik devletde uygulanıyor

Gökkaya, diversiyon modelini Almanya, İtalya, Hollanda’daki misaller üzerinden anlattı. Buna göre Hollanda, “HALT” denilen “durdurma sistemi” uyguluyor. Ceza ehliyeti yaşını 14 olarak belirleyen Almanya’da 14-21 yaş arasına, 1 yıldan dahaaz hapis cezası lüzumtiren fiilerde diversiyon uygulanıyor.

‘Değerli olma’ arayışı suça sürüklüyor

Aile ve yaşam koşulları nedeniyle, “kıymetli hissetme, görülme, ileriki umudu” gibi duyguları karşılanmayan çocukların suça sürüklenebildiklerini söyleyen İstanbul Ticaret Üniversitesi Psikoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Derya Deniz, “Yetişkinlerin kurduğu çeteler, bazen yasa dışı diğer gruplar da olabiliyor, çocukları çeşitlilik çabuk manipüle edebilir ya da onlara özendirebilir. Günün birinde onlar gibi olmayı isteyebilirler. Dolayısıyla hayatta öz adaletini sağlama, kimliğini geliştirme, kıymetli olma duygusunu bu çocuklar yasa dışı yollardan sağlamaya çalışıyorlar” dedi. / AA